İşçi alacakları nelerdir, nasıl talep edilir?

İşçi alacakları kavramı

İş ilişkisi sona erdiğinde ya da devam ederken işçinin işverenden talep edebileceği ödemelerin tamamına genel olarak işçilik alacakları denir. Bunlar arasında ücret, fazla çalışma ücreti, hafta tatili ve genel tatil ücreti, yıllık izin ücreti, kıdem tazminatı, ihbar tazminatı ve bazı hallerde işe başlatmama tazminatı sayılabilir. Her kalemin dayanağı, koşulları ve zamanaşımı süresi farklıdır; bu nedenle talepler tek tek değerlendirilir.

Bu yazı genel bir bilgilendirmedir. Somut bir olayda sonuç; iş sözleşmesine, bordrolara, işyeri uygulamalarına ve fesih şekline göre değişir.

Kıdem tazminatı

Kıdem tazminatı, aynı işverene bağlı olarak en az bir yıl çalışmış işçiye, kanunda sayılan hallerde iş sözleşmesinin sona ermesi üzerine ödenir. İşverenin haklı sebep olmaksızın feshi, işçinin haklı sebeple feshi, emeklilik, ilk evlilikten sonra bir yıl içinde kadın işçinin ayrılması ve askerlik gibi haller bu kapsamdadır. Sadece istifa, kural olarak kıdem tazminatı hakkı doğurmaz.

Tazminat, her tam yıl için otuz günlük giydirilmiş brüt ücret üzerinden hesaplanır; yıldan artan süre oranlanır. Hesapta kullanılan aylık tutar, dönemsel olarak belirlenen tavanı aşamaz. Tavan her dönem değiştiği için güncel tutarın resmî kaynaklardan kontrol edilmesi gerekir.

İhbar tazminatı

İş sözleşmesini sona erdirmek isteyen taraf, kanunda belirtilen sürelere uyarak karşı tarafa önceden bildirimde bulunmak zorundadır. İş Kanunu'na göre bu süre, altı aydan az süren işlerde iki hafta; altı aydan bir buçuk yıla kadar sürenlerde dört hafta; bir buçuk yıldan üç yıla kadar sürenlerde altı hafta; üç yıldan fazla sürenlerde sekiz haftadır.

Bildirim süresine uymadan fesih yapan taraf, bu süreye ait ücret tutarında ihbar tazminatı ödemek durumunda kalabilir. Haklı sebeple fesihte ise bildirim süresi aranmaz.

Fazla çalışma ve diğer alacaklar

Haftalık kırk beş saati aşan çalışma, fazla çalışma sayılır ve normal ücretin yüzde elli artırımıyla ödenir. Fazla çalışmanın ispatı genellikle tanık anlatımları, puantaj kayıtları ve işyeri giriş-çıkış verileriyle yapılır. Yıllık ücretli izin hakkı, çalışılan süreye göre değişen gün sayılarıyla kullandırılır; kullanılmayan izin sözleşmenin sona ermesinde ücrete dönüşür.

Zamanaşımı süreleri alacak türüne göre değişir. Örneğin kıdem ve ihbar tazminatında beş yıl, ücret ve fazla çalışma alacaklarında beş yıl, ilgili kanunlarda belirtilen başka süreler de bulunabilir. Bu yüzden belgelerin ve fesih tarihinin erken aşamada derlenmesi yararlıdır.

Dava şartı olarak arabuluculuk

7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu'na göre, kanuna veya iş sözleşmesine dayanan işçilik alacağı ve tazminat talepleri ile işe iade taleplerinde dava açmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartıdır. Arabuluculuk sürecinde anlaşma sağlanırsa belge mahkeme ilamı niteliğinde sayılır. Anlaşma sağlanamazsa son tutanak ile dava açılabilir.

İşe iade talebinde fesih bildiriminden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurulması gerekir. Arabuluculuk sürecinin tamamlanması için kanun belirli süreler öngörür; bu süreler uzatılabilir olsa da başvurunun zamanında yapılması önemlidir.

Zamanaşımı ve hak düşürücü süreler

İşçilik alacaklarında zamanaşımı, alacağın türüne göre değişir. Kıdem ve ihbar tazminatı ile ücret, fazla çalışma ve yıllık izin alacaklarında beş yıllık süre öngörülmüştür; süre alacağın muaccel olduğu tarihten başlar. Zamanaşımı, dava açılması veya arabulucuya başvurulmasıyla kesilebilir.

Hak düşürücü süreler ise zamanaşımından farklı olarak mahkemece kendiliğinden gözetilir ve durmaz. İşe iade için fesih bildiriminden sonraki bir aylık arabuluculuk başvuru süresi bu türdendir. Bu nedenle fesih bildiriminin tebliğ tarihini gösteren belgenin saklanması, süre hesabının doğru yapılması bakımından önemlidir.

Sürelerin hesabında resmî tatil günleri, tebliğ şekli ve noter ya da elektronik tebligat gibi ayrıntılar belirleyici olabilir. Genel bilgilendirme niteliğindeki bu metin, bu ayrıntıların hiçbirinde bağlayıcı değildir.

Alacağın ödeme zamanı ve faiz

Ücret alacakları, iş sözleşmesinde belirlenen ödeme gününde muaccel olur. Kıdem ve ihbar tazminatı ise iş sözleşmesinin sona erdiği tarihte ödenmesi gereken bir alacağa dönüşür. Ödemenin geciktirilmesi halinde, alacağın niteliğine göre farklı faiz türleri uygulanabilir; örneğin ücret alacaklarında mevduata uygulanan en yüksek faiz, kıdem tazminatında ise bankalarca açılmış en yüksek faiz oranı gündeme gelebilir.

Faiz başlangıç tarihi ve türü, dava dilekçesinde talep edilen kalemler arasında ayrıca belirtilir. Bu ayrıntılar, taleplerin açıkça ve doğru biçimde ifade edilmesi bakımından önemli olduğundan dilekçe hazırlanırken ayrıca kontrol edilir.

Hangi belgeler önemli?

İş sözleşmesi, bordrolar, banka hesap dökümü, SGK hizmet dökümü, fesih bildirimi ve işyeri ile yapılan yazışmalar bir işçilik alacağı incelemesinde ilk bakılan belgelerdir. Belgeler eksikse işyeri kayıtları, tanıklar ve elektronik yazışmalar da değerlendirmeye alınabilir.

Hesaplayıcılar sayfamızdaki kıdem ve ihbar tazminatı aracı, genel bilgilendirme amacıyla bu kalemlerin nasıl hesaplandığını adım adım gösterir. Araç, resmî bir hesaplama yerine geçmez ve hukuki görüş niteliği taşımaz.